Wij mensen hebben een hardnekkige gewoonte: wij verdelen de wereld razendsnel in “wij” en “zij”. Het is een automatisch reflex in ons denken. Ons brein neemt vanzelf de makkelijkste weg en langer nadenken hoort daar gewoon vaak niet bij. Het is een soort apparaat die alles vlug wil ordenen. Het wil snel kunnen bepalen: waar hoor ik iets te plaatsen en wat betekent dit voor mij?

Die eerste indeling gebeurt in fracties van seconden. U ziet iemand, hoort een mening, herkent een stijl of context en het systeem doet de rest. Het gebeurt niet via logica, maar via patroonherkenning. Dat is efficiënt en daartegenover niet altijd nauwkeurig.

Hokjes

en vakjes

Wat daarna gebeurt is belangrijker dan die eerste indruk. Want zodra iets in een categorie valt, begint het brein díe categorie te “vullen”. En daar ontstaat het verschil tussen groepen. De eigen groep krijgt nuance, context en uitzonderingen. De andere groep krijgt samenvatting. Korter, steviger, minder flexibel.

Zo ontstaan misverstanden

en dit is de tegenkracht

Dit is in de eerste plaats een cognitieve spaarstand – de rustige modus van ons ‘denken’, dus. Het brein kiest liever snelheid dan precisie zodra de situatie dat toelaat. Alleen: in sociale contexten leidt dat vaak tot misverstanden die later moeilijk terug te draaien zijn.

Tegelijkertijd zit er een tegenkracht in dezelfde mens. Mensen willen namelijk niet alleen categoriseren, ze willen ook uniek blijven. “Ik ben niet zo iemand” is een bekende zin die precies dat conflict laat zien. U wilt ergens bij horen, maar niet volledig opgaan in het label.

Dat brengt ons bij het punt dat het groepsdenken paradoxaal maakt: We gebruiken die groepen dus om het overzicht te houden voor onszelf, maar verzetten ons tegen het moment waarop die groep ons volledig meeneemt in het label van deze categorie. Herkenbaar?

In sociale interactie leidt dat tot een subtiel spel. Wij mensen testen voortdurend: hoe flexibel is dit label? Kan ik hier nog buiten de lijntjes kleuren zonder eruit te vallen? En hoe reageert de ander als ik dat doe?

En wilt u dat? Of bent u iemand die helemaal niet van verandering houdt, voor wie het genoeg is binnen de lijntjes te blijven, zo min mogelijk gedoe heeft? Bent u dus niet zo’n ‘tester’?

Het antwoord bepaalt vaak of iets veilig voelt of juist beklemmend.

En… Wat zou er gebeuren, wanneer u niet alleen een groep ziet, maar er zelf in wordt opgenomen en merkt dat erbij horen niet alleen bescherming biedt, maar ook verwachtingen met zich meebrengt die u niet zelf heeft gekozen?

Lees ook: Erbij horen: “Zó gaat dat hier” en onuitgesproken normen