Rond acht uur ’s avonds was weer zover. Ongemerkt zijn er afgelopen jaren al meer gedeeltelijke of volledige zonsverduisteringen geweest. Alleen sinds 1999 niet meer zo dichtbij eigen huis. Buiten leek het alsof de zon een flink stuk had gedimd. Wie al een eclipsbril had klaarliggen, had daar een goede reden voor.

Woensdagavond 12 augustus schoof de maan voor de zon. In Nederland bleef het bij een gedeeltelijke zonsverduistering, maar wel een forse: rond 20.11 uur was in grote delen van het land ongeveer 88 tot 90 procent van de zon bedekt. De zon stond toen bovendien laag aan de west-noordwestelijke horizon. Een vrij uitzicht was dus geen overbodige luxe. Een flat, boom of dijk op de verkeerde plek en u had een ander soort zonsverduistering.

Het was de grootste zonsverduistering die vanuit Nederland sinds 1999 zo goed zichtbaar was. Wie in Rotterdam, Zwolle, de Zaanstreek of ergens aan de kust een vrij uitzicht had, kon het verschijnsel goed volgen. De omstandigheden waren op veel plaatsen gunstig: de verwachte sluierbewolking trok grotendeels weg en op grote schaal werd geen lage bewolking verwacht.

‘Eerst dus de zon die voor een groot deel achter de maan verdween, daarna de blik omhoog voor de meteoren. Een merkwaardige combinatie, maar wel een mooie reden om niet meteen na de eclips weer naar huis te gaan.’

Niet overal was de zon hetzelfde kwijt

Dat bijna 90 procent van de zon werd bedekt, klinkt alsof Nederland dicht tegen een totale eclips aan zat. Toch is het verschil behoorlijk groot. Bij een totale zonsverduistering verdwijnt de heldere zonneschijf volledig achter de maan. Alleen dan verschijnt de corona, de ijle buitenste atmosfeer van de zon, rechtstreeks aan de hemel.

Dat gebeurde in een smalle strook die onder meer over delen van Groenland, IJsland en Spanje liep. Daar duurde de totaliteit maar enkele minuten, maar dat was precies lang genoeg om van de dag een ander soort dag te maken. In Nederland bleef altijd een deel van de zon zichtbaar.

De eclips was overigens geen Nederlands onderonsje. Als gedeeltelijke zonsverduistering was hij vanuit een enorm gebied zichtbaar, waaronder grote delen van Europa en gebieden in Azië, Afrika en Noord-Amerika. De eclips was niet overal te zien.

“Eerst maar eens zo’n brilletje zien te vinden”,

dachten veel mensen

Voorafgaand aan de eclips bleek vooral één praktisch probleem verrassend hardnekkig: waar haal ik nog een eclipsbril vandaan?

Wie pas op het laatste moment op zoek ging, liep tegen ‘nee-verkopers’, uitverkochte opticiens en vertraagde bestellingen aan. Op sociale media verschenen de laatste dagen volop oproepen van mensen die nog een exemplaar zochten. Sommigen hadden wel een bril besteld, maar zagen de bezorgdatum vrolijk naar ná 12 augustus verschuiven. Dat is logistiek gezien weinig behulpzaam voor een evenement dat nogal strikt aan één avond vastzit.

Een brilletje was ook niet zomaar voorzichtigdoenerij. Bij een gedeeltelijke zonsverduistering blijft een deel van de felle zon zichtbaar. Rechtstreeks kijken zonder geschikte oogbescherming zou het netvlies flink kunnen beschadigen, ook als het licht op dat moment minder fel zou lijken. Hier en daar vroeg iemand zich af wat nu het probleem was, want overdag kijken we ook weleens recht tegen de zon in. Waarop een ander uitlegde dat het licht bij een eclips minder fel lijkt, waardoor de pupillen zich minder vernauwen terwijl de zon het netvlies nog kan beschadigen. Pijn hoeft daarbij geen waarschuwing te zijn. Een gewone zonnebril is niet voldoende; voor direct kijken waren geschikte eclipsbrillen of een veilige zonneviewer nodig.

Ook oude trucs bleken toch niet zo betrouwbaar. Een cd of fotonegatief leken een universele oplossing, terwijl sommige materialen gevaarlijke straling doorlaten. Wie geen geschikte eclipsbril had, kon de zon beter indirect bekijken, bijvoorbeeld met een eenvoudige gaatjesprojector waarbij het beeld op een oppervlak valt.

Spanje was voor de echte eclipsjagers

Voor wie niet tevreden was met een zon die voor negen tiende verdween, lag het reisplan een stuk zuidelijker. In delen van Spanje was de verduistering totaal. Daar verdween de zon volledig achter de maan en kon de corona zichtbaar worden. Dat trok vanzelfsprekend liefhebbers, fotografen en nieuwsgierige reizigers aan. Correspondenten werden niet teleurgesteld bij het interviewen van de vele fenomeenbewonderaars. Het waren een paar korte donkere minuten, maar de mensen genoten van deze onvergetelijke indruk.

Anderen hoefden hun agenda niet om te gooien. Vanuit Nederland waren verschillende livestreams beschikbaar, zodat u de totaliteit elders kon volgen zonder luchthaven, huurauto of zorgvuldig gekozen uitzichtpunt. Ook de Nasa liet natuurlijk via livestream de eclips zien met telescoopbeelden vanuit het eclipsgebied, aangevuld met deskundige uitleg en beelden vanuit een onderzoeksvliegtuig. Ook dat hoort inmiddels gewoon bij een astronomisch evenement: zelf ergens staan is bijzonder, maar de hele wereld meekijken is technisch gezien allang geen probleem meer.

Vallende sterren

De hemel had die avond nog méér in petto, want even later bereikten de Perseïden rond dezelfde periode hun jaarlijkse maximum. Deze meteorenzwerm bestaat uit stofdeeltjes die afkomstig zijn van komeet Swift-Tuttle. Wanneer die deeltjes de aardatmosfeer binnendringen, verschijnen ze als korte lichtstrepen aan de nachtelijke hemel.

Onder goede omstandigheden konden in de pieknacht tientallen meteoren per uur zichtbaar zijn, met een theoretisch maximum van bijna zestig. Eerst dus de zon die voor een groot deel achter de maan verdween, daarna de blik omhoog voor de meteoren. Een merkwaardige combinatie, maar wel een mooie reden om niet meteen na de eclips weer naar huis te gaan.

Van 1999 naar 2081

Voor veel mensen had de avond nog een tweede laag. In 1999 was er in Nederland ook een opvallende zonsverduistering te zien. Wie die toen bewust heeft meegemaakt, zag nu na 27 jaar opnieuw een flink stuk van de zon verdwijnen. Dat hoeft geen nostalgisch moment te worden. Het is simpelweg opvallend hoe een astronomisch verschijnsel ineens een herinnering kan activeren die u al jaren niet meer had gebruikt.

En wie de volgende grote gedeeltelijke zonsverduistering vanuit Nederland wil meemaken, heeft iets meer geduld nodig. De volgende vergelijkbare eclips staat gepland voor 3 september 2081. Dat klinkt ver weg. Dat is het ook. 

Heeft u nog mooie foto’s gemaakt? De KNVWS doet een fotowedstrijd waarbij iedereen kan meedoen.
Er zijn 5 categorieën waar u voor kunt deelnemen. Op deze website vindt u meer informatie.
De winnaars worden bekendgemaakt tijdens het symposium op 12 september.