Elk jaar schijnt er die ene mysterieuze dag te zijn dat we massaal onze voornemens breken die we moedig op 1 januari gezworen hebben. Dit jaar valt die dag op 19 januari. Erger nog: het verhaal gaat dat dit samenvalt met de meest depressieve dag van het jaar. Alsof we gezamenlijk een onweerswolkje boven ons hoofd hebben en sjokkend, als een menselijke variant van Iejoor, richting werk gaan en onderweg opnieuw onze staart verliezen. Een dag die wel wat extra positiviteit kan gebruiken. 

Maar hoe zit dat nu écht met die zogenoemde ‘blauwe maandag’? Is dit eigenlijk wel waar, of is Blue Monday vooral een goed verhaal?

Waar komt Blue Monday vandaan?

Blue Monday is geen eeuwenoude traditie en ook geen ontdekking uit de psychologie. Het begrip dook begin jaren 2000 op in het Verenigd Koninkrijk. Een psycholoog presenteerde toen een formule die zou berekenen wat de meest sombere dag van het jaar was. In die formule zaten variabelen als het weer, schulden na de feestdagen, mislukte goede voornemens en motivatie. Het klonk wetenschappelijk. Dat was het niet.

De formule is nooit gepubliceerd in een erkend wetenschappelijk tijdschrift en nooit onafhankelijk getoetst. Dat is geen detail, maar de kern. Zonder toetsing is iets geen wetenschap, maar een aanname in colbert. Niet toevallig werd het idee al snel omarmd door marketingcampagnes, vooral in de reisbranche. Een sombere januari-dag bleek een uitstekend moment om zonnige vakanties te verkopen.

Dus… er klopt niets van?

Zo zwart-wit is het ook weer niet. Januari kan voor veel mensen een lastige maand zijn. De feestdagen zijn voorbij, het licht is schaars, het weer is vaak grijs en het dagelijkse ritme start weer op volle toeren. Dat dagritme kan overigens net zo grijs voelen als het weer – zeker na leuke lichtfeestjes en warmte-bijeenkomsten. Daar komt bij dat goede voornemens vaak erg ambitieus zijn en weinig ruimte laten voor realiteit. Voluit trainen, gezonder eten dan een herbivoor, minderen of stoppen met alcohol, meer sparen. Wel het liefst tegelijkertijd.

Psychologisch gezien is het logisch dat motivatie afneemt wanneer doelen te groot of te vaag zijn. Dat gebeurt niet op één specifieke maandag, maar geleidelijk. Wat Blue Monday slim doet, is dat proces vastpinnen op één herkenbare datum. Dat geeft houvast, maar het vervormt de werkelijkheid.

“Mensen voelen zich niet somber omdat het Blue Monday is, maar herkennen zich in het verhaal dat erbij hoort.”

Zegt de wetenschap er iets over?

Ook de wetenschap heeft natuurlijk wat in de melk te brokkelen. Wetenschappers zijn vrij eensgezind: er bestaat geen ‘meest depressieve dag van het jaar’. Stemmingen schommelen voortdurend en worden beïnvloed door een combinatie van biologische, psychologische en sociale factoren. Depressie is bovendien geen kwestie van een slechte dag, maar een aanhoudende toestand die weken of maanden kan duren.

Dat neemt niet weg dat seizoensinvloeden bestaan. Minder daglicht kan invloed hebben op energie en stemming. Daar is serieus onderzoek naar gedaan, bijvoorbeeld rond winterdip en seizoensgebonden depressie. Het verschil is dat deze verschijnselen niet aan één datum zijn gekoppeld en niet iedereen treffen.

Wie zich structureel somber voelt, heeft dus geen last van Blue Monday, maar mogelijk van iets dat aandacht verdient. En dat vraagt om meer dan een optimistische slogan of een kortingsactie.

Goede voornemens en de realiteit

Blue Monday wordt vaak gekoppeld aan het mislukken van goede voornemens. Ook daar zit een kern van waarheid. Veel voornemens sneuvelen niet omdat mensen zwak zijn, maar omdat ze zichzelf overschatten. We zijn geneigd om ons toekomstige zelf te zien als gedisciplineerder, fitter en consequenter dan het huidige exemplaar.

Voor de 50-plusser speelt daar nog iets bij. U heeft ervaring. U weet hoe vaak u al opnieuw bent begonnen. Dat kan motiveren, maar ook cynisch maken. “Tjsja. Dit heb ik eerder geprobeerd.” Juist daarom werken kleine, haalbare veranderingen beter dan grootse plannen. Niet alles hoeft in januari. En zeker niet tegelijk. Er ligt immers een heel jaar vóór u.

Overzichtelijk

Omdat het overzichtelijk is. Eén dag, één label, één verhaal. Media kunnen er iets mee, bedrijven kunnen erop inhaken en mensen herkennen zich erin. Het geeft een gevoel van gedeelde ervaring. “Zie je wel, ik ben niet de enige.”

Het gevaar zit niet in het begrip zelf, maar in de versimpeling. Als somberheid wordt weggezet als iets tijdelijks dat vanzelf overwaait na die ene maandag, kan dat echte signalen overschaduwen. Aan de andere kant kan het ook een aanleiding zijn om stil te staan bij hoe u zich voelt. Dat is dan weer de onverwachte bijvangst.

Wat kunt u er praktisch mee?

Mythe of niet, we kunnen er altijd wel ons voordeel mee doen. Bijvoorbeeld door onszelf vragen te stellen ter reflectie, zoals:

1. Hoe gaat het eigenlijk met mijn algehele energie?
2. Zijn mijn voornemens realistisch of wil ik gewoon teveel?
3. Mist ik structuur, contact of beweging?

Heeft u toch specifiekere vragen en last van donkere wolkjes? Op onderstaande websites vindt u meer informatie:

• MentaalVitaal: Betrouwbare informatie over mentale gezondheid
• Trimbos-instituut: Voor mentale gezondheid

Dat zijn vragen die niet alleen in januari relevant zijn, maar dit is wel een logisch moment om ze te stellen.