Ja, zélfs met hoge benzinekosten kennen we dit mogelijk beter dan we willen toegeven: In winkel ‘X’ ligt een gratis product. Het is niet per se iets wat we écht nodig hebben en nog minder is het iets om wakker van te liggen. Maar… het is wél gratis. En dús ontstaat er ineens beweging. Sleutels pakken en snel de jas aan. “Ik rijd er wel even langs.”

Tien minuten, misschien vijftien. Soms iets langer, als het verkeer meewerkt en het leven meent dat dit een goed moment is voor een klein experiment in zelfrechtvaardiging.

En daar begint het interessante deel: als mensen doen we dit niet gedachteloos. Mensen doen dit met overtuiging, met een licht gevoel van slim-zijn zelfs. Alsof de omrijdende mens het systeem een klein stapje voor wil zijn.

Gratis is geen prijs,
het is een trigger

“Gratis” is een vreemd woord. Het doet iets in het brein wat moeilijk rationeel uit te leggen is. Het zet geen rekensom aan, maar een gevoel. Alsof er ergens een onzichtbare bel gaat: hier valt iets te halen.

Als mens weten we zoms best dat we het niet nodig hebben.
Toch fluistert het brein iets anders: “Het zou gek zijn om dit te laten liggen.”

En zo verandert een kleine sticker met “actie” erop in een reden om uw dag te herordenen.

Het is subtiel genoeg om uzelf te kunnen blijven geloven.

De supermarkt als toneel van beschaafde jacht

De winkel is dan geen winkel meer. We zijn op jacht met soms hele goede redenen: we willen duurzaam leven en rond weten te komen met een dunne portemonnee. De winkel verandert in een soort zacht verlichte arena. Iedereen loopt toevallig binnen, niemand toegeeft dat naar die andere klant (natuurlijk niet) dat hij op zoek is naar die laatste aanbieding vóórdat een ander ‘m heeft.

Ik let er nooit bewust op, maar vermoed dat het dagelijks gebeurt. Overal. Want ieder doet z’n ding en neemt verantwoordelijkheid voor eigen huishouden.

En – tenzij het gaat om een laatste ticket van één of andere zanger – blijven de meesten het vriendelijk en zelfs beschaafd. Dit is ook geen jacht op voedsel. Dit is jagen op voordeel met excuses in de binnenzak.

Tien minuten is de perfecte illusie

Die 10 minuten komen vaak voor. Waarom dat zo is, is geen toeval. Want, tien minuten is psychologisch klein genoeg om te negeren en groot genoeg om uzelf te vertellen dat het “logisch” is.

Uw brein rekent niet in kilometers of liters brandstof. Het rekent in verhalen.
En het verhaal klinkt ongeveer zo:

“Ach, ik moest toch die kant op.”

Of:

“Ik combineer het even.”

En soms, iets eerlijker:

“Het is eigenlijk gewoon leuk om iets gratis te pakken.”

En toen kwamen de benzineprijzen

Er is alleen iets veranderd de laatste tijd. De brandstof is duurder geworden en daarmee is ook de interne discussie luider geworden.

Niet omdat mensen stoppen met rijden voor een gratis product, maar omdat ze onderweg meer argumenten nodig hebben.

U kent ze:

“Ik moest toch tanken”

“Het ligt op de route”

“Ik had nog tijd”

Het zijn mentale bruggetjes: Kleine constructies die gedrag acceptabel houden voor uzelf.

Want eerlijk is eerlijk:
Niemand wil zichzelf zien als iemand die €2 bespaart door €3 uit te geven zonder er even over na te denken.

De stille verschuiving:
van gratis naar rechtvaardig

Wat we hier eigenlijk zien, is geen verandering in gedrag, maar in uitleg van gedrag.

Gratis is nog steeds aantrekkelijk. Alleen moet het nu concurreren met een andere factor: verantwoording.

Dat klinkt zwaar, maar het is in de praktijk vrij luchtig. Het lijkt een beetje zoals een gesprek met uzelf in de auto (onderweg naar datzelfde gratis product:

“Doe ik dit echt?”

“Ja, want anders ga ik spijt krijgen.”

“Spijt van wát precies?”

“Geen idee, maar toch.”

De ironie van slim gedrag

Het mooie is: we zijn niet onlogisch bezig. Maar we proberen efficiënt te zijn in een wereld vol kleine keuzes, door te optimaliseren, combineren, te schuiven met opties en te plannen.

Alleen is de uitkomst soms komisch:
een omweg die duurder is dan het product zelf, maar toch voelt als winst.

Omdat winst niet alleen in geld zit. Het zit in het gevoel dat u “goed heeft gehandeld”.

En dat gevoel is verrassend hardnekkig.

Misschien is dat precies wat dit soort kleine gedragingen interessant maakt: niet dat er één juiste uitleg is, maar dat u ziet hoe vaak er eigenlijk een interne afweging plaatsvindt die nauwelijks uitgesproken wordt.

Over tijd, geld en over gemak van het “ik doe dat even”.

Ergens daartussen ontstaat een terugkerend patroon dat u waarschijnlijk maar al te goed herkent:

U rijdt niet simpelweg voor een gratis product.

U rijdt omdat er op dat moment een bepaalde logica ontstaat die klopt genoeg om te vertrekken.

En die logica verandert onderweg zelden in twijfel.